Í sumar bárust okkur ógnvænlegar fréttir frá Noregi.  Bræðra- og systraþjóð okkar upplifði hryllilegt fjöldamorð.  Sumarhátíð ungra jafnaðarmanna í Noregi varð fyrir árás þar sem tugir saklausra ungmenna voru myrt með köldu blóði.  Vegna þess að þau tóku afstöðu.  Vegna þess að þau tilheyrðu hreyfingu sem berst fyrir samfélagi jafnréttis og virðingar.  Vegna þess að þau voru jafnaðarmenn.

Morðárásin á Útey 22. júlí í sumar er áminning um að baráttan fyrir frelsi, jafnrétti og bræðralagi, grundvallarhugmyndum jafnaðarstefnunnar, er dauðans alvara. Þar sem jafnaðarmenn hafa komist til áhrifa, með stuðningi almennings eftir lýðræðislegum leiðum, hafa þeir byggt samfélög á grunni velferðar og réttlætis. Okkar leið hefur verið leið lýðræðis, mannréttinda og samábyrgðar. Jafnaðarmenn í sterkum tengslum við verkalýðshreyfinguna og önnur baráttusamtök fyrir bættu samfélagi hafa náð miklum árangri á Norðurlöndum, í Evrópu og öðrum heimsálfum, við að skapa manneskjulegt samfélag sem byggir á jöfnuði og frelsi. Sú barátta hefur ætíð átt sér volduga óvini. Það sannaðist enn á ný í Noregi í sumar.

Íhaldsöfl samfélagsins hafa ætíð nýtt sér efnahagsleg yfirráð, ráðandi stöðu í valdastofnunum samfélagsins, embættiskerfi, dómstólum, her og lögreglu, og hefðbundna drottnun í trúarstofnunum, skólakerfi og fjölmiðlum, til að berja niður hugmyndir um aukin réttindi almennings til sjálfstæðs lífs, athafna og tjáningar. Í mörgum löndum hefur barátta fyrir jöfnum rétti allra samfélagsþegna kostað mannfórnir og blóðsúthellingar þegar afturhaldsöflin reyna að halda í valdatæki sín og yfirráð.

Þegar kröfur jafnaðarmanna og verkalýðshreyfingarinnar um manneskjulegt samfélag náðu flugi á 20. öld, öld fjöldans, brást yfirstétt margra landa við lýðræðis- og jafnréttiskröfum með því að grípa til ofbeldis. Fasisminn og nasisminn í Evrópu millistríðsáranna, fasista- og herforingjastjórnir kalda stríðsins í Suður-Evrópu, Rómönsku Ameríku og víðar í heiminum og aðrar kúgunarstjórnir báru einkenni þessa. Hagsmunir eignastéttanna réðu ferðinni, kerfið hlýddi, kirkjan var sátt og herinn sá um framkvæmdina. Kúgun og ofbeldi einkenndi samfélögin.

Á síðustu áratugum hefur lýðræði sigrað í mörgum löndum. Lönd Suður-Evrópu búa nú við lýðfrelsi og jafnaðarmenn hafa þar haldið um stjórnvöl löngum stundum og snúið löggjöf og þjóðfélagsþróun til mannúðlegri vegar. Spánn er þar gott dæmi. Í Austur-Evrópu hristu þjóðirnar af sér hlekki kommúnismans og sækja nú fram sem fullgildir meðlimir lýðræðissamfélags Evrópuþjóða. Í velferðarþjóðfélögum Vestur-Evrópu og Norðurlanda hafa jafnaðarmannaflokkar víða ráðið för. Þar hefur verið tekist á um efnahagsleg yfirráð, hlutverk ríkisvaldsins og samfélagsábyrgð. Nýfrjálshyggjan, með stuðningi stórfyrirtækja og auðjöfra, náði um tíma miklum áhrifum. Henni tókst að breyta valdahlutföllum peningaöflunum í hag og breyta samfélögum. Líka hér á Íslandi.

Nú er þjóðfélag nýfrjálshyggjunnar hrunið. En leið lýðræðis og samhjálpar á sér enn öfluga óvini. Þeir koma fram í margvíslegum búningi. Þeir fitja upp á nefið þegar flóttamenn leita á náðir okkar. Þeir fúlsa við fjölbreyttara samfélagi ólíkra menningarhópa. Þeir berjast gegn breytingum í atvinnuvegum og samfélagsháttum. Þeir beita undirróðri og spila á tilfinningar. Þeir eiga sér öfgaflokka í flestum löndum og háværa málsvara. Og málflutningur þeirra gegn lýðræði og réttindum minnihlutahópa er oftar en ekki hatursfullur. Ofbeldið er afsprengi þess. Morðin á Útey eru sprottin úr jarðvegi afturhalds og ofstækis sem við verðum að berjast gegn og reka af höndum okkar. Líka hér á Íslandi.

Það ræður úrslitum um þróun samfélagins og getur ráðið úrslitum um líf og dauða. Minnumst félaga okkar í Noregi sem létu lífið fyrir málstað mannúðar og réttlætis, með því að halda á lofti merki jafnaðarstefnunnar: Jöfnuður, friður, frelsi.

Sigurður Pétursson, sagnfræðingur

Deila á Facebook